Projekt „Theory of Seeing”

Ekranizacja „Teorii widzenia” wymaga czegoś więcej niż przedstawienia zawartych w niej pojęć. Film nie jest tu przezroczystym nośnikiem, lecz aparatem organizującym spojrzenie poprzez kadr, montaż, ruch, światło i czas. Jest więc narzędziem dzięki któremu można poddać refleksję Strzemińskiego praktycznej próbie, pokazując, jak obraz powstaje na styku fizjologii oka, pamięci, wiedzy i doświadczenia. Każdy odcinek staje się eksperymentem, który nie tyle objaśnia teorię, ile uruchamia ją.

Projekt wpisuje się w tradycję eksperymentalnych filmów o sztuce, w których kamera nie służy reprodukowaniu dzieł, lecz staje się narzędziem analizy. Istotnym odniesieniem jest łódzki Warsztat Formy Filmowej, traktujący film jako laboratorium percepcji i badający relacje między aparatem a widzem. Drugim precedensem są telewizyjne „Sposoby widzenia” Johna Bergera i Mike’a Dibba, które wykorzystały formę serialu do krytycznego namysłu nad społecznymi i politycznymi warunkami oglądania sztuki.

Poszczególne odcinki stworzyli Agnieszka Polska, Anton Vidokle i Liam Gillick, Mykola Ridnyi i Wilhelm Sasnal. Całość spajają czołówki wykonane metodą found footage wykonane przez Laurę Pawelę. Każdy odcinek proponuje autorską aktualizację myśli Strzemińskiego. Tym samym serial dołącza do kształtowanej przez wiele dekad konstelacji, na którą składają się książka Strzemińskiego, historyczna przestrzeń Sali Neoplastycznej, stała wystawa kolekcji Muzeum Sztuki w Łodzi „Sposoby widzenia” oraz współczesne interpretacje formułowane w języku filmu. Jej częścią jest także przygotowana we współpracy z e-flux strona internetowa poświęcona książce i serialowi, uzupełniona o materiały źródłowe oraz nowe teksty Luizy Nader i Eleny Vogman.

Każdy z tych elementów pełni inną funkcję: książka formułuje teorię przemian świadomości wzrokowej, filmy poddają jej pojęcia współczesnej próbie, wystawy pozwalają sprawdzić je w fizycznym spotkaniu z dziełami w przestrzeni muzeum, a strona internetowa otwiera pole dalszych badań i interpretacji. Elementy konstelacji nie układają się w linearny porządek, lecz wzajemnie się objaśniają i aktualizują. Teoria widzenia staje się dzięki temu nie zamkniętym traktatem, lecz nadal działającym narzędziem i scenariuszem eksperymentów z tym, jak widzimy i czego jeszcze nie potrafimy zobaczyć.

Światowa premiera serialu odbędzie się 17 listopada 2026 roku w siedzibie e-flux w Nowym Jorku.

Pierwszy pokaz w Polsce będzie miał miejsce 28 i 29 listopada w Narodowym Centrum Kultury Filmowej w Łodzi.

Odcinki:

„Theory of Vision”, Liam Gillick, Anton Vidokle, 18' 25"

W filmie Liama Gillicka i Antona Vidokle’a ciało aktora zostaje uwikłane w wizualne schematy inspirowane „Teorią widzenia” Strzemińskiego, ale znalezione w przestrzeni miasta Łodzi. Bohater - porte-parole autora, a może abstrakcyjny podmiot patrzący - porusza się wśród planów, osi, linii i siatek, powtarzając fragmenty książki o realizmie. Odtwarza wyuczoną rolę? A może oglądamy making of teorii - myśl w trakcie powstawania, pełną wahań, pytań, szukającą właściwych słów? Film jednocześnie hipnotyczny i rygorystyczny formalnie. 

„Grey Zone”, Mykola Ridnyi, 18'

„To film o konflikcie dwóch tożsamości - artysty i żołnierza.” – mówi Mykoła Ridnyj. W „Grey Zone” przywołuje biograficzny kontekst nieobecny w teorii Strzemińskiego - doświadczenie żołnierza i inżyniera wojskowego, który podczas I wojny światowej doznał urazu oka. Bohaterem filmu jest snajper i jego perspektywa, zapośredniczona przez celownik karabinu. Ridnyj powraca do pytań obecnych w swoich wcześniejszych pracach – jak rozwój technologii widzenia wpływa na współczesne prowadzenie wojny?

„Krowa, świnia, len”, Wilhelm Sasnal, 17' 5"

Film Wilhelma Sasnala to wielopoziomowa polemika z „Teorią widzenia” Strzemińskiego. Zmysłowy, swobodny, cielesny. Abstrakcji przeciwstawia konkret, intelektowi - zmysły, dyskursowi - baśń. Czerpiąc motywy z baśni Hansa Christiana Andersena, Sasnal stawia pytanie: a co, jeśli nie tylko my patrzymy na krajobraz, ale i krajobraz patrzy na nas? „Chodziło mi o wyrównanie sił” – mówi Sansal – „nie patrzy tylko człowiek, ale wszystko na wszystkich”. 

„The Birth of a Prediction Machine”, Agnieszka Polska, 19' 45"

Kolażowy esej filmowy Agnieszki Polskiej poszerza refleksję Strzemińskiego o kontekst współczesnej neuronauki i obrazów generowanych przez sztuczną inteligencję. Rodzi się dziecko. Co widzi? Co będzie widzieć? W ujęciu Polskiej współczesna ikonosfera staje się przestrzenią radykalnej niepewności, skolonizowaną przez korporacje i algorytmy. Co się dzieje, kiedy nasz wewnętrzny model rzeczywistości traci wszelką wiarygodność? – pyta Polska.

Biogramy artystki i artystów:

Anton Vidokle - artysta i redaktor czasopisma „e-flux”. Urodził się w Moskwie, a obecnie mieszka w Nowym Jorku i Berlinie. Prace Vidokle’a były wystawiane na całym świecie, między innymi na Documenta 13 i 56. Biennale w Wenecji. Filmy Vidokle’a były prezentowane podczas Bergen Assembly, Biennale w Szanghaju, Międzynarodowego Festiwalu Filmowego Berlinale, Forum Expanded, Biennale w Gwangju. Jego twórczość pokazywały m.in. Centre Pompidou, Tate Modern, Muzeum Garage, Biennale w Stambule, Haus der Kulturen der Welt, Tensta Konsthall, Blaffer Art Museum, Stedelijk Museum, Lincoln Center, MMCA w Seulu, Łotewskie Centrum Sztuki Współczesnej. Pełnił funkcję głównego kuratora 14. Biennale w Szanghaju: Cosmos Cinema, a w 2024 roku został mianowany dyrektorem artystycznym 13. Biennale Mediacity w Seulu.

Liam Gillick - artysta mieszkający w Nowym Jorku, znany ze swojej działalności w dziedzinie rzeźby, wideo, architektury i tekstu. Jego twórczość skupia się na współczesnym zarządzaniu pracą, czasem i estetyką, rozszerzoną poprzez charakterystyczną koncepcję wystawy jako samodzielnego medium. Jego twórczość dzieli się na abstrakcję opartą na współczesnych strukturach społecznych i politycznych oraz na teksty, filmy i grafiki, które często wydają się zaprzeczać pozornej jasności jego dzieł i komentować ją. Prace Gillicka były prezentowane na wielu ważnych wystawach, w tym na Documenta oraz biennale w Wenecji, Berlinie, Szanghaju i Stambule – w 2009 roku reprezentował Niemcy na Biennale w Wenecji. Jego wystawy indywidualne miały miejsce w Muzeum Sztuki Współczesnej w Chicago, Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Nowym Jorku oraz w Tate w Londynie.

Mykola Ridnyi - urodzony w Charkowie, mieszka i pracuje w Berlinie, gdzie pełni funkcję profesora gościnnego w pracowni sztuki multimedialnej Uniwersytetu Sztuk Pięknych w Berlinie. W swoich najnowszych filmach, instalacjach wideo i cyklach fotograficznych eksperymentuje z nieliniowym montażem oraz kolażem elementów dokumentalnych i fabularnych. Wykorzystuje rekonstrukcje wydarzeń, często oparte na badaniach dotyczących polityki, historii i kina Ukrainy oraz Europy. Ridnyi zastanawia się nad rzeczywistością społeczną i polityczną oraz ukazuje kontrast między kruchością a odpornością historii indywidualnych i zbiorowych. Jego dorobek artystyczny z ostatniej dekady porusza kwestię tego, jak mówić o przemocy i wojnie za pomocą języka wizualnego, nie potęgując ich brutalności. Jego prace były prezentowane na całym świecie w różnych instytucjach i na festiwalach, m.in. na Manifesta 16 Ruhr (2026), Biennale w Kijowie (2024, 2017, 2015), Biennale w Kochi (2022) oraz na 56. Biennale w Wenecji (2015).

Wilhelm Sasnal - artysta urodzony w Tarnowie, mieszka i pracuje w Krakowie. W 1999 roku uzyskał dyplom na Wydziale Malarstwa ASP w Krakowie. Jego twórczość porusza tematy sięgające od powagi wydarzeń historycznych, takich jak Holokaust, po rozpoznawalne ikony kultury popularnej, a także ludzi, w tym jego rodzinę, miejsca i przedmioty codziennego użytku z jego otoczenia. Od początku swojej kariery, równolegle z twórczością malarską, Sasnal zajmuje się realizacją filmów – początkowo krótkich filmów wideo, a następnie pełnometrażowych wraz z Anką Sasnal.Artysta brał udział w licznych wystawach indywidualnych i zbiorowych, m.in. w: Stedelijk Museum w Amsterdamie  (2024), Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN w Warszawie (2021); Kistefos Museet w Oslo (2018); 31. Biennale w São Paulo (2014); Haus Der Kunst w Monachium (2012); Whitechapel Gallery w Londynie (2011); K21 w Düsseldorfie (2009). W 2006 roku otrzymał nagrodę im. Vincenta van Gogha w Muzeum Bonnefanten w Maastricht, a w 2026 roku został laureatem 15. edycji Nagrody Rubensa przyznawanej przez miasto Siegen.

Agnieszka Polska - artystka wizualna, reżyserka filmowa i teatralna mieszkającą w Berlinie. Polska wykorzystuje media generowane komputerowo do zgłębiania tematów związanych z indywidualną sprawczością, odpowiedzialnością społeczną oraz kształtowaniem narracji historycznych w środowiskach podlegających gwałtownym zmianom technologicznym i przepływowi informacji. Jej twórczość łączy przeszłość z cyfrową teraźniejszością, wykorzystując halucynacyjne animacje i poetycką narrację do zgłębiania etycznych niejednoznaczności współczesnego społeczeństwa. Sztuka Agnieszki Polskiej była prezentowana na całym świecie, m.in. na wystawach w New Museum i MoMA w Nowym Jorku, Centre Pompidou w Paryżu, Tate Modern w Londynie oraz w Hirshhorn Museum w Waszyngtonie. Artystka miała wystawy indywidualne w Hamburger Bahnhof w Berlinie, Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie, M HKA w Antwerpii, Frye Art Museum w Seattle, Nottingham Contemporary oraz w Salzburger Kunstverein. Brała udział w 57. Biennale w Wenecji, 11. Biennale w Gwangju, 19. i 24. Biennale w Sydney, 14. Biennale w Szanghaju oraz 13. Biennale w Stambule. W 2023 roku w ramach Biennale BoCA w Lizbonie miała miejsce premiera jej pierwszej sztuki teatralnej, „The Talking Car”.

Zadanie: Theory of Seeing w ramach Programu Kultura inspirująca 2025-2026, realizowanego we współpracy z e-flux oraz we współpracy z Instytutem Kultury Polskiej w Nowym Jorku

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Kultura inspirująca 2025-2026